Tarnowo Pałuckie - drewniany kościół pw. św. Mikołaja [bpa]

województwo wielkopolskie;

powiat wągrowiecki;

Gmina wiejska Wągrowiec.

Adres: brak danych 

GPS: 52°49′55″N 17°16′33″E.

Subiektywnie: Podczas moich podróży, nazwijmy je badawczymi, wiele obiektów jest zamkniętych na cztery spusty. Żałuję tego strasznie, ale tak po prostu jest. W tym przypadku również. Szkoda tym razem tym większa, że wnętrze jest bogato opisywane w literaturze a zdjęcia z łatwością można znaleźć w sieci. Może następnym razem.

Typ obiektu: Pierwotnie kościół obrządku rzymskokatolickiego pw. św. Mikołaja [Biskupa]. Obecnie bez zmian.

Status: kościół parafialny.

Data budowy: ostatnia ćwierć XIV w. (badania dendrochronologiczne), wg innych źródeł 1639 r.

Data przebudowy / rozbudowy: 1639; ok. 1700, 1911-15.

Data renowacji / restauracji / remontu: 1615-16; 1628-29, 1911-15, 1922, 1951, 1995-2001, 2011.

Data konsekracji: brak danych.

Fundator: brak danych.

Architekt: brak danych.

Budowniczy / cieśla: brak danych.

Historia: I kościół powstał ok. poł. XIII wieku. Obecny (II kościół) pw. Świętego Mikołaja Biskupa z 2 poł. XIV w. Świątynię w Tarnowie Pałuckim uważa się za najstarszą w Polsce. Badania dendrochronologiczne ustaliły, że do budowy kościoła użyto drzewa z lat 1373–74 (!). W latach 1615–16 nad prezbiterium, a 1628 – 29 nad nawą wymieniono więźbę dachową. W 1639 r. dobudowano wieżę, ok. 1700 wzmocniono konstrukcję, w latach 1911–15 pokryto kościół dachówką i dobudowano murowaną zakrystię. W 1922 r. zabezpieczono cenną polichromię, a 1951 r. i w latach 90 XX w. poddano generalnej konserwacji – zastąpienie murowanej kruchty z boku nawy.

Konstrukcja: nawa mieszana zrębowo-wieńcowa, wieża szkieletowa³⁾.

Opis: Kościół drewniany, jednonawowy konstrukcji mieszanej zrębowo – wieńcowej, oszalowany. Orientowany, zbudowany z drewna sosnowego na kamiennej podmurówce. Prezbiterium mniejsze od nawy, zamknięte prostokątnie z przylegającą z boku zakrystią. Kruchta z boku nawy. Wymiary nawy 9,35x8,99m (pomiar zewnętrzny), prezbiterium ok. 5,5x5,4m⁶⁾. Niska, dwukondygnacyjna i czworoboczna wieża od frontu o wymiarach 5,87x5,8m⁶⁾, konstrukcji słupowej z kruchtą w przyziemiu. Kryta gontowym dachem namiotowym, zwieńczonym krzyżem. Od strony północnej do prezbiterium przylega usytuowana asymetrycznie zakrystia o wymiarach 5,94x2,2m⁶⁾, oświetlana dwoma okienkami. Stromy dach dwukalenicowy, kryty gontem. Drzwi wejściowe z okuciami z 1493 r.

Wnętrze i wyposażenie: Wewnątrz kolebkowe sklepienie w prezbiterium i płaskie w nawie. Belka tęczowa z XVIII w. z grupą pasyjną (wyciętą z desek) i ludowym krzyżem (malowane postacie Matki Boskiej i św. Jana). Chór muzyczny późnorenesansowy z 1639 r., wsparty na sześciu słupach z prospektem organowym z ok. 1700 r. Balustrada o prostej linii zdobiona osobno wydzielonymi 10 wizerunkami: Chrystusa, MB i świętych cystersów. Polichromia późnorenesansowa z 1639 r. na ścianach, stropie, ołtarzach i balustradach autorstwa Walentego Podczosika z Kcyni (sygnowana „JPW”) wykonana w technice klejowej na pobiałce²⁾. Sceny z życia Jezusa, Świętej Małgorzaty i Świętego Mikołaja oraz wyobrażenia Trójcy Świętej (na stropie w medalionie), NMP, Sądu Ostatecznego, Wizerunkiem Ewangelistów, proroków i Świętych: Wojciecha, Stanisława Kostki, Stanisława ze Szczepanowa, Jadwigi Śląskiej i błogosławionego Wincentego Kadłubka. W prezbiterium sceny z Nowego Testamentu: Zwiastowania i Nawiedzenie NMP, Narodzenie Chrystusa, Obrzezanie, Pokłon Trzech Króli, Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie i Zesłanie Ducha Świętego. Przy chórze wizerunki dwóch szatanów z cyrografem. Całość uzupełniona ornamentem roślinnym. Ostatnie badania polichromii dowiodło istnienia wcześniejszych warstw i datowanych na p. XVI w. Późnorenesansowy ołtarz główny z p. XVII w. z obrazem Wniebowzięcia Matki Boskiej w polu głównym, śś. Mikołaja i Małgorzaty po bokach i Koronacji Matki Boskiej w Zwieńczeniu. Dwa ołtarze boczne: barokowy i rokokowy z XVII i XVIII w. z obrazami św. Mikołaja i św. Małgorzaty. Ambona barokowa. Dzwon z 1531 r. Tryptyk późnogotycki z kościoła w Tarnowie Pałuckim eksponowany jest w prezbiterium kościoła w Łeknie.

Otoczenie: Kościół na wzniesieniu, brak ogrodzenia.

Obiekt zabytkowy: Decyzja nr AK-I-11a/259 z dnia 14.03.1933 r.

Mapy: Atlas Copernicus 1:200.000 – 92.A2; Atlas Kompas 1:200.000 – 50.B6/7; Atlas Cartomedia 1:75.000 – 34.Wa20/21.

Mapy archiwalne:

P37 S24 I (alt. 3724 I) WĄGROWIEC (1:25 000 WIG - Mapa Szczegółowa Polski)

3169 (alt. 1646) Wongrowitz (1:25 000 Topographische Karte (Messtischblatt))

P37 S24 (alt. A37 B24) Wągrowiec (1:100 000 WIG - Mapa Taktyczna Polski)

251 Wongrowitz (1:100 000 Karte des Deutschen Reiches - arkusze pojedyncze)

055 Schneidemühl (1:100 000 Karte des Deutschen Reiches - Grossblatt/Einheitsblatt)

M11 Schneidemühl (1:100 000 GSGS 4416 / AMS M641, 651, 671 Germany, Poland, Middle Danube)

Dawne oraz obcojęzyczne nazwy miejscowości na archiwalnych mapach: Tarnowo; Holzkirche.

Źródła:

1) Wielkopolskie Kościoły Drewniane; Ryszard Brykowski; Księgarnia Św. Wojciecha; Poznań 2001; str. 178.

2) Drewniane Kościoły w Wielkopolsce; Piotr Maluśkiewicz; Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury; Poznań 2004; str. 261-64.

3) Architektura Drewniana w Polsce; Grażyna Ruszczyk; Sport i Turystyka - Muza SA; Warszawa 2009; str. 545-46.

4) Architektura Drewniana; red. Kamila Kłosek; Carta Blanca; Olsztyńskie Zakłady Graficzne SA; 2010; str. 113.

5) http://www.kosciolydrewniane.pl/

6) http://pl.wikipedia.org/

7) Słownik Krajoznawczy Wielkopolski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Poznań 1992, Komitet redakcyjny: Paweł Anders, Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz. Rozszerzone wydanie: Wielkopolska – Słownik Krajoznawczy, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 2002.

8) Podróże do dwunastu drewnianych kościółków, z fotografiami Mikołaja Potockiego; Kowalski J.; Murowana Goślina 2008; str. 38-40.

9) Analiza dendrochronologiczna kościoła w Tarnowie Pałuckim – wstępne wyniki badań; Ważny T.; Studia i materiały do dziejów Pałuk; t. III; Poznań 2000; str. 545-52.

10) Kościół pw. św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim i jego chronologia w świetle badań historycznych i dendrochronologicznych. Komunikat; Ważny T., Wyrwa A.M.; Studia i materiały do dziejów Pałuk; t. 6; Poznań 2006, str. 227-47.

11) Drewniany, parafialny kościół cystersów w Tarnowie Pałuckim w świetle najnowszych badań; Wyrwa A.M.; Nasza Przeszłość 96(2001); str. 567-99,

12) Drewniane kościoły w łekneńskim kompleksie osadniczym w świetle interdyscyplinarnych badań historycznych i archeologiczno-architektonicznych (stanowiska T 22 i Ł19) – komunikat; Wyrwa A.M; Kwartalnik Architektury i Urbanistyki; 46(2001); z. 4; str. 402-18.

13) Klejnot architektury drewnianej ziem polskich. Kościół św. Mikołaja w Tarnowie Pałuckim. Wielkopolska; Wyrwa A.M.; fot. Piotr Namiota; Wydawnictwo Pejzaż; Bydgoszcz 2011.

Zdjęcia wykonano 26 grudnia 2007 r.

Kocień Wielki - drewniany kościół pw. św. Anny

województwo wielkopolskie;

powiat czarnkowsko-trzcianecki;

Gmina miejsko-wiejska Wieleń.

Adres: brak danych.

GPS: 52°57′46,44″N 16°14′49,20″E.

 

Subiektywnie: W tej części Wielkopolski wioski ukryte są najczęściej wśród lasów a rozrzucona to tu to tam zabudowa nie ułatwia odnalezienia tzw. centrum gdzie można się spodziewać kościoła. Tutejszy kościół stoi sobie skromnie przy bocznej drodze a zaraz za płotem rozpościerają się pola uprawne.

Typ obiektu: Pierwotnie zbór obrządku ewangelickiego. Obecnie kościół obrządku rzymskokatolickiego pw. św. Anny.

Status: kościół filialny.

Data budowy: 1843²⁾ r. lub 1944 r.

Data przebudowy / rozbudowy: 1904-14 r.

Data renowacji / restauracji / remontu: brak danych.

Data konsekracji: brak danych.

Fundator: brak danych.

Architekt: brak danych.

Budowniczy / cieśla: brak danych.

Historia: Zbudowany dzięki staraniom pastora Edwarda Schmidta. Przebudowa wieży w latach 1904-14 r. Przejęty przez kościół katolicki w 1945 r.

Konstrukcja: słupowo-ramowa.

Opis: Kościół szachulcowy o konstrukcji słupowo-ramowej wypełnionej cegłą. Nieorientowany. Salowy, na planie prostokąta, bez wyodrębnionego prezbiterium z nawy, prostokątnie zamknięty z dwoma przybudówkami – po obu stronach ołtarza głównego dwa pomieszczenia zakrystii. W elewacji wschodniej, północnej i południowej drewniane elementy konstrukcyjne wtórnie pokryte deskami. Dach jednokalenicowy, kryty blachą. Wieża od frontu (od strony południowej), częściowo osadzona na nawie, murowana u dołu i słupowo-ramowa w drugiej kondygnacji. Zwieńczona hełmem iglicowym (stożkowym) krytym blachą zwieńczony kulą i krzyżem. Dzwon z 1873 r.

Wnętrze i wyposażenie: Wewnątrz otynkowany. Zachowana empora po bokach nawy i od strony wieży z chórem wsparte na słupach. Prospekt organowy z pol. XIX w. Stropy obite płytą wiórową. Neorenesansowa nastawa ołtarza głównego z poł. XIX w.

Otoczenie: Niewielki teren kościelny jest ogrodzony niskim płotem z siatki stalowej. Po wschodniej stronie zlokalizowana figura Matki Boskiej, w południowo-zachodnim narożniku krzyż drewniany.

Obiekt zabytkowy: Decyzja nr A-786 z dnia 01.12.1969 r.

Mapy: Atlas Copernicus 1:200.000 – 90.A2; Atlas Kompas 1:200.000 – 48.C5; Atlas Cartomedia 1:75.000 – 20.Ka/La18.

Mapy archiwalne:

3063 (alt. 1569) Groß Drensen (1:25 000 Topographische Karte (Messtischblatt))

P37 S22 (alt. A37 B22) Wieleń (1:100 000 WIG - Mapa Taktyczna Polski)

A37 B22 (alt. 249) Wieleń (1:100 000 WIG - Mapa Taktyczna Polski -przedruki map zaborczych w cięciu niemieckim i austriackim)

249 Filehne (1:100 000 Karte des Deutschen Reiches - arkusze pojedyncze)

054 Arnswalde – Schloppe – Friedeberg(mn.) (1:100 000 Karte des Deutschen Reiches - Grossblatt/Einheitsblatt)

M10 Woldenberg (1:100 000 GSGS 4416 / AMS M641, 651, 671 Germany, Poland, Middle Danube)

Dawne oraz obcojęzyczne nazwy miejscowości na archiwalnych mapach: Gross Kotten.

Źródła:

1) Wielkopolskie Kościoły Drewniane; Ryszard Brykowski; Księgarnia Św. Wojciecha; Poznań 2001; str. 151.

2) Drewniane Kościoły w Wielkopolsce; Piotr Maluśkiewicz; Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury; Poznań 2004; str. 118.

3) http://www.kosciolydrewniane.pl/

4) http://pl.wikipedia.org/

5) http://www.westernpomerania.com.pl

6) Słownik Krajoznawczy Wielkopolski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Poznań 1992, Komitet redakcyjny: Paweł Anders, Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz. Rozszerzone wydanie: Wielkopolska – Słownik Krajoznawczy, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 2002.

Zdjęcia wykonano 3 maja 2008 r.

Błażejewo - drewniany kościół pw. św. Jakuba Starszego Apostoła i dzwonnica drewniana

województwo wielkopolskie;

powiat śremski;

Gmina miejsko-wiejska Dolsk.

Adres: brak danych.

GPS: 52º 00' 04"N 17º 09' 31"E.

Subiektywnie: Świątynia powstała poza wsią, w miejscu, gdzie wg tradycji widywano dziwne światła. Do dnia dzisiejszego śmiało można mówić, że nadal poza wsią się znajduje. Zlokalizowana wśród pól i piaszczystych wiejskich dróżek, otoczona modrzewiami i świerkami, prezentuje się bardzo malowniczo.

Typ obiektu: Pierwotnie kościół obrządku rzymskokatolickiego pw. św. Józefa. Obecnie kościół obrządku rzymskokatolickiego pw. św. Jakuba Starszego Apostoła.

Status: kościół filialny, wg innych źródeł kościół parafialny^1),6).

Data budowy: 1675-76 r., lub 1675⁴⁾ r.

Data przebudowy / rozbudowy: 1778 r.; lata 70 XX w.; 1980 r.

Data renowacji / restauracji / remontu: 1872 r.; ok. 1950 r.

Data konsekracji: brak danych.

Fundator: ksiądz Stanisław Grudowicz.

Architekt: Franciszek Morawski (przebudowa z 1950 r.).

Budowniczy / cieśla: brak danych.

Historia: Zbudowany z fundacji księdza Stanisława Grudowicza, profesora Akademii Lubrańskiego w Poznaniu, pierwszego filipina w Polsce (założyciela pierwszej w Polsce Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri w Gostyniu), dla okolicznej ludności, podczas wyrębu drzewa dla budowanej bazyliki na Świętej Górze w Gostyniu. Rozbudowany (przedłużenie świątyni) w 1778 r. Restaurowany wewnątrz w 1872 r. Kościół zdewastowano w 1876 r. podczas kasaty klasztoru. Remontowany ok. 1950 r. pod kierunkiem architekta Franciszka Morawskiego. Rozbudowany w latach 70 XX w. o zakrystię, 1972 r. przy prezbiterium dobudowano murowane pomieszczenia na salkę katechetyczną i biuro oraz w 1980 r. rozbudowa o kruchtę.

Konstrukcja: zrębowa.

Opis: Kościół drewniany, jednonawowy konstrukcji zrębowej, oszalowany. Orientowany, zbudowany z drewna sosnowego na planie krzyża łacińskiego w stylu barokowym. Dwie kaplice boczne tworzące pozorny transept, zamknięte prostokątnie o kalenicach równych nawie głównej. Prezbiterium nie wyodrębnione z nawy, zamknięte prostokątnie z przylegającą obszerną zakrystią (od północnej, wschodniej i południowej strony prezbiterium). Kruchta od frontu nawy. Kaplice i prezbiterium zwężające się zamknięte prosto. Ozdobne barokowe szczyty o falistych spływach (wykrojach) wieńczą wszystkie ramiona kościoła. Nawa, prezbiterium i kaplice nakryte jednakowej wysokości dachami krytymi dachówkami. Na przecięciu osi nawy i kaplic, duża czworoboczna wieżyczka na sygnaturkę o wysokości ok. 18m. Długość kościoła wynosi 15m, szerokość nawy wynosi 4,5m, szerokość z kaplicami bocznymi wynosi 9m⁴⁾. Wieżyczka zwieńczona blaszanym (miedzianym³⁾) hełmem barokowym z latarnią i krzyżem.

Wnętrze i wyposażenie: Wewnątrz chór muzyczny. Strop płaski w nawie. Polichromia na stropie wykonana po 2 wojnie światowej, autorstwa Anny i Zofii Pawłowskich. Wizerunki z życia Chrystusa. Wyposażenie wnętrza o cechach ludowych. Cenny ołtarz główny, późnorenesansowy z 1 poł. XVII w.³⁾ lub z przełomu XVI i XVII w.²⁾, pochodzący z kościoła na Świętej Górze z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem Świętogórska Róża Duchowna, który jest kopią obrazu z sanktuarium. Nad nim widnieje obraz przedstawiający stygmatyzację św. Franciszka. Po bokach figury św. Stanisława i św. Wojciecha z II połowy XV wieku. W predelli na wysokości tabernakulum są dwa obrazy św. Piotra i Pawła z 1600 roku. Ołtarze w kaplicach z końca (4 ćwierci) XVII w. Po lewej stronie z obrazem św. Jakuba Starszego Apostoła⁴⁾ wg innych źródeł z nową kopią obrazu Matki Boskiej Gostyńskiej w renesansowej ramie²⁾. Po prawej stronie z obrazem św. Józefa z XVII w. W tylnej części chór, gdzie były umieszczone małe organy, które uległy zniszczeniu w czasie kasaty oratorian ze Świętej Góry w Gostyniu w latach 1876-1918⁴⁾. Kropielnica wydrążona w kamieniu. Współczesne stacje Drogi Krzyżowej malowane na szkle.

Otoczenie: Wokół kościoła kapliczki z drewna lipowego wykonane przez Czesława Ptaka i Benona Włodarczaka, oraz wierzba japońska pochodząca z Hiroszimy i meteoryt a także głazy narzutowe. Na jednym z nich tablica z 1989 upamiętniająca poległych żołnierzy i harcerzy podczas II wojny światowej. Dzwonnica drewniana, otwarta złożona z czterech słupów, kryta daszkiem dwuspadowym. Teren ogrodzony drewnianym płotem ze sztachetami.

Obiekt zabytkowy: Decyzja nr 155/A z dnia 16.07.1968 r.

Mapy: Atlas Copernicus 1:200.000 – 136.A1; Atlas Kompas 1:200.000 – 83.H2/84.A2; Atlas Cartomedia 1:75.000 – 103.Va36.

Mapy archiwalne:

P40 S24 H (alt. 4024 H) WIESZCZYCZYN (1:25 000 WIG - Mapa Szczegółowa Polski).

3968 (alt. 2200) Schrimm (1:25 000 Topographische Karte (Messtischblatt)).

3968 Schrimm (1:25 000 Niemieckie fotomapy 1939-45 - w cięciu TK25).

P40 S24 (alt. A40 B24) Środa (1:100 000 WIG - Mapa Taktyczna Polski).

325 Schrimm (1:100 000 Karte des Deutschen Reiches - arkusze pojedyncze).

080 Kosten – Schrimm – Lissa – Gostingen (1:100 000 Karte des Deutschen Reiches - Grossblatt/Einheitsblatt).

P11 Leszno (1:100 000 GSGS 4416 / AMS M641, 651, 671 Germany, Poland, Middle Danube).

080 Kosten – Schrimm – Lissa – Gostingen (1:100 000 GSGS 4081 Germany (Grossblatt)).

Dawne oraz obcojęzyczne nazwy miejscowości na archiwalnych mapach: Phillipsdorf.

Źródła:

1) Wielkopolskie Kościoły Drewniane; Ryszard Brykowski; Księgarnia Św. Wojciecha; Poznań 2001; str. 132.

2) Drewniane Kościoły w Wielkopolsce; Piotr Maluśkiewicz; Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury; Poznań 2004; str. 19.

3) http://www.kosciolydrewniane.pl/

4) http://pl.wikipedia.org/

5) Słownik Krajoznawczy Wielkopolski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Poznań 1992, Komitet redakcyjny: Paweł Anders, Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz. Rozszerzone wydanie: Wielkopolska – Słownik Krajoznawczy, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 2002.

6) Architektura Drewniana w Polsce; Grażyna Ruszczyk; Sport i Turystyka - Muza SA; Warszawa 2009; str. 502.

7) Kościoły drewniane województwa poznańskiego; Ewa Stańska i Paweł Domachowski; BORT PTTK; Poznań 1989.

Zdjęcia wykonano 9 listopada 2008 r.