wtorek, 9 stycznia 2018

Rusko - drewniany kościół pw. św. Wojciecha oraz drewniana dzwonnica

województwo wielkopolskie,


powiat jarociński,


gmina miejsko-wiejska Jaraczewo (dawniej gmina Jaraczew).


Rusko, ul. Koźmińska 10; 63-233 Jaraczewo.


archidiecezja poznańska,


dekanat borecki,


parafia pw. św. Wojciecha in situ.


GPS: 51°54′37,73″N 17°21′52,59″E


Typ obiektu: Pierwotnie kościół obrządku rzymskokatolickiego. Obecnie bez zmian.


Status: kościół parafialny.


Data budowy: 1833r.


Data przebudowy / rozbudowy: 1913r. - dobudowa kaplicy i kruchty.


Data renowacji / restauracji / remontu: 1866r.3), 1913r.2), 1995r.2) 3)


Data konsekracji: brak danych.


Fundator: brak danych.


Architekt: brak danych.


Budowniczy / cieśla: brak danych.


Historia:


Świątynia pw. św. Wojciecha powstała w Rusku w roku 1613, wystawił ją Wojciech Suchorzewski, a konsekrował w 1626 roku biskup sufragan poznański Jan Trach Gniński. Wojciech Suchorzewski po wybudowaniu kościoła ubiegał się o nadanie mu praw parafialnych i stało się to 28 czerwca 1617r.5) Do parafii należały podobnie jak dzisiaj wioski: Rusko, Suchorzewko, Janów (obecnie część Suchorzewka) i Strzyżewko5).


W 1833 roku na miejscu pierwotnej drewnianej budowli wzniesiony został kościół parafialny pod wezwaniem św. Wojciecha. Odnowiony w 1866r.3) Restaurowany w 1913r. z dobudową kaplicy i kruchty. Odnowiony w 1995r.3)


Konstrukcja: szkieletowa.


Opis:


Kościół szachulcowy, jednonawowy konstrukcji szkieletowej (słupowo-ryglowej). Orientowany. Salowy, bez wyodrębnionego z nawy prezbiterium, zamknięty trójbocznie. Z boku nawy dwie kaplice, kruchta i zakrystia. Kaplica północna zamknięta prosto, ściany boczne na końcowym odcinku zwężają się ku zamknięciu. Wieża drewniana od frontu, konstrukcji słupowej, oszalowana deskami. Zwieńczona hełmem piramidalnym, krytym dachówką z krzyżem i kulą na szczycie. Ściany nawy z odsłoniętą konstrukcją szkieletową malowaną na kolor czarny. Pola wypełnione cegłą otynkowane i malowane na biało. Ściany zakrystii murowane i tynkowane. Całość na wydatnej, otynkowanej podmurówce. Dach główny jednokalenicowy, dwyspadowy, zamknięty trójbocznie, kryty dachówką. Dach kaplicy północnej jednokalenicowy (kalenica niższa niż nawy głównej), dwyspadowy, zamknięty prosto ze zwężeniem w kierunku zamknięcia, kryty dachówką. Dachy kaplicy południowej, kruchty i zakrystii dwuspadowe, bardziej płaskie, również kryte dachówką. Dodatkowe daszki nad drzwiami.


Wnętrze i wyposażenie:


Wewnątrz ściany otynkowane. Strop płaski, drewniany wspólny dla całej świątyni, podtrzymywany przez dwa filary. Chór muzyczny osadzony nad kruchtą z parapetem o prostej linii. Ołtarz boczny i w kaplicy, oraz ambona barokowe z p. XVII w. Drugi ołtarz boczny rokokowy.


W obecnym obiekcie zachowały się elementy wyposażenia z poprzedniego kościoła: niewielki renesansowy ołtarz główny pochodzący z około 1630r.5), obraz patrona kościoła datowany również na rok 16305), rokokowy prawy ołtarz boczny 1 poł. XVIIw.2), chrzcielnica w kształcie syreny dźwigającej na głowie muszlę z początku XIX wieku.5) W ołtarzu głównym znajduje się obraz św. Wojciecha oraz obraz Ukoronowanie Najświętszej Maryi Panny. W ołtarzach bocznych umieszczone są obrazy Matki Bożej, św. Antoniego i św. Jana Nepomucena.


Otoczenie:


Dzwonnica drewniana, otwarta, kryta gontowych dachem czterospadowym zlokalizowana po stronie północno-zachodniej. Teren ogrodzony, od strony ulicy ogrodzenie kute mocowane do murowanych z cegły filarów zakończonych betonową czapą, wszystko na wysokiej murowanej z ciosanego granitu podmurówki zakończonej warstwą cegły na rolkę. Brama w charakterze ogrodzenia dwuskrzydłowa, z furtkami po bokach, mocowane do wysokich filarów murowanych z cegły. Kute elementy ogrodzenia bogato zdobione. Obok kościoła na kamiennym postumencie stoi barokowa figura z 1763r. Na terenie kościelnym zieleń w postaci wysokich drzew i krzewów między innymi starodrzew w skład którego wchodzą lipy, grochodrzewy i modrzewie.


Józef Łukaszewicz w dziele „Krótki Opis Historyczny Kościołów Parochialnych…” tom II, wydanym w 1859r. Nie wspomina o obecnej budowli, która wówczas już istniała. Natomiast tak pisze o wcześniejszych świątyniach zlokalizowanych na miejscu obecnego kościoła:


...Kto i kiedy w tej wsi kościół parochialny założył, niewiadomo. Od samego początku drewniany, musiał w pierwszych latach 17go wieku spłonąć w pożarze, albo też runąć ze starości, albowiem w r. 1613. Wojciech Suchorzewski, ówczesny dziedzic Ruska wzniósł w miejsce jego nowy kościół, także z drzewa, a Andrzej Opaleński, biskup poznański, nadał mu nową erekcyą dnia 1 Czerwca 1617, oblatowaną tegoż roku dnia 15 Września w aktach konsystorskich. Kościół ten poświęcił dnia 10 Maja 1626 r. wraz z trzema ołtarzami Jan Gniński, sufragan poznański. Należał on dawniej do dekanatu kozminskiego, (dziś jest w dekanacie borkowskim,) i był affilowany do kościoła parochialnego w Cerekwicy. Nie zawiera w sobie żadnych zgoła pomników w wieków upłynionych. Księgi jego zaczynają się dopiero od roku 1764.”

[pisownia oryginalna]


Obiekt zabytkowy:


Decyzja nr kl.III-885/11/61 z dnia 27 grudnia 1961r.


Mapy:


Atlas Copernicus 1:200.000 – 136.A3; Atlas Kompas 1:200.000 – 84.C4; Atlas ExpressMap 1:200.000 – 84.D4/5; Atlas Cartomedia 1:75.000 – 104.Ya38.


Mapy archiwalne:


P41 S25 A (alt. 4125 A) GÓRA (1:25 000 WIG - Mapa Szczegółowa Polski /1929 - 1939/)
P41 S25 D (alt. 4125 D) GOLINA (1:25 000 WIG - Mapa Szczegółowa Polski /1929 - 1939/)
4070 (alt. 2272) Gora (1:25 000 Topographische Karte (Messtischblatt) cz. wschodnia (Ostdeutschland) /1870 - 1945/)
4070 Gora (1:25 000 Bildplan / Bildskizze - niemieckie fotomapy w cięciu TK25 /1939 - 1944/)
4070 (alt. 2272) Gora (1:25 000 AMS M841 Germany [east], M851 Poland, M852 East Prussia)


Dawne oraz obcojęzyczne nazwy miejscowości na archiwalnych mapach: Adlershorst.


Literatura:


1) Wielkopolskie Kościoły Drewniane; Ryszard Brykowski; Księgarnia Św. Wojciecha; Poznań 2001; str. 170.
2) Drewniane Kościoły w Wielkopolsce; Piotr Maluśkiewicz; Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury; Poznań 2004; str. 221.
5) http://www.rusko.archpoznan.pl/
6) Krótki Opis Historyczny Kościołów Parochialnych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych w dawnej Dyecezyi Poznańskiej; Józef Łukaszewicz; tom II; Poznań 1859; str. 135.
7) Słownik Krajoznawczy Wielkopolski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Poznań 1992, Komitet redakcyjny: Paweł Anders, Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz. Rozszerzone wydanie: Wielkopolska – Słownik Krajoznawczy, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań – 2002.


Zdjęcia wykonano dnia 23 lutego 2014r.


Wykorzystano fragment mapy archiwalnej o godle: 4070 (alt. 2272) Gora (1:25 000 Topographische Karte (Messtischblatt) cz. wschodnia (Ostdeutschland) /1870 - 1945/) z roku 1940 za zgodą serwisu internetowego MAPSTER.


wtorek, 4 lipca 2017

Brody - drewniany kościół pw. śś. Andrzeja Apostoła i Marii Magdaleny oraz drewniana dzwonnica

województwo wielkopolskie
powiat nowotomyski
gmina Lwówek
adres: Brody 130


archidiecezja poznańska
dekanat pniewski
parafia in situ.


GPS: 52°26’18”N 16°17’40”E


Typ obiektu: Pierwotnie kościół obrządku rzymskokatolickiego. Obecnie bez zmian.


Status: kościół parafialny.


Data budowy: 1673 r.


Data przebudowy / rozbudowy: 1731 r., 1751 r. lub 1756 r., 1760 r.


Data renowacji / restauracji / remontu: l. 1935-39, l. 1988-92, 2011 r.


Data konsekracji: brak danych.


Fundator: Piotr Lubicz Kurowski i proboszcz Jan Stanisław Jabłoński (1670 r.); podczaszy poznański Józef Cywiński (1760 r.).


Architekt: Wiktor Gosieniecki (remont l. 1935-39).


Budowniczy / cieśla: brak danych.


Historia:


Pierwszy kościół został ufundowany w XI lub XII w., i zaliczał się do najstarszych w diecezji. Jego dzieje nie są znane. W 1 poł. XVII w. świątynia była opisywana jako drewniana z wieżą i sygnaturką. Zniszczył ją pożar około roku 1670. Obecny kościół został wzniesiony w miejscu poprzedniego w 1673 r z fundacji Piotra Lubicza Kurowskiego i proboszcza Jana Stanisława Jabłońskiego. Pierwotnie na planie krzyża łacińskiego z parą symetrycznych kaplic, salowy. Część prezbiterialna zamknięta poligonalnie. Wieża z kruchtą zlokalizowana po stronie zachodniej. Zakrystia po stronie północnej. Rozbudowany o zakrystię murowaną (w miejsce drewnianej) w 1731 r. oraz o szkieletową kruchtę południową w 17515) r. lub 17563) r. W 1760 r. Józef Cywiński, podczaszy poznański, uposażył wnętrze kościoła (ołtarz główny oraz ołtarze boczne). Restaurowany w l. 1935-39 pod kierownictwem Wiktora Gosienieckiego (m. in. wymiana desek pułapu dolnego stropu, posadzek, postawienie nowej empory chóru, montaż witraży). Restaurowany gruntownie w l. 1988-92 i 2011 r. przez firmę Radosława Adamczaka3).


Józef Łukaszewicz w pozycji „Krótki Opis Historyczny Kościołów Parochialnych…” tom II, tak pisze:
...Broccy założyli we wsi tej kościół parochialny, nie wiadomo atoli kiedy. Od samego początku z drzewa stawiany podlegał częstym ruinom i pożarom. I tak np. pogorzał w drugiej połowie 17. wieku. Wystawiony w miejsce jego nowy, także z drzewa, poświęcił około 1670. Maciej Kurski, sufragan poznański, jak opiewa wizyta Libowicza z r. 1725. >>Kościół w Brodach – mówi wspomniona wizyta – jest z drzewa, w kształcie krzyża zbudowany, przez Przewielebnego Macieja Kurskiego, sufragana poznańskiego, poświęcony, pod tytułem ś. Maryi Magdaleny i ś. Andrzeja apostoła.<< Bractwo szkaplerza zaprowadzonem w nim zostao 1688 roku. - Księgi jego zaczynają się od r. 1604.
Kościół w Brodach zawiera w sobie kilka pomników. A nasamprzód nad zakrystyą jego wiszą cztery wizerunki dawniejszych plebanów miejscowych; jako to, pierwszy ks. Jana Jabłońskiego, zmarłego dnia 6. Kwietnia 1674 roku z następującym napisem: „Perillustris et Admodum Reverendus Dominus Joannes Jabłoński Decanus Lwowecensis Parochus Brodensis hujus Ecclesiae patrocinante sibi benefactorum ope fundator in ea ter tantum oblato sacrificio Deo, ad eundem qui unus in essentia et trinus in personis est videndum sicuti est, migravit Anno Domini 1674 die 6 Augusti;” drugi ks. Kazimierza Pachowicza, zmarłego dnia 20. Kwietnia 1706 roku; grób tegoż jest przed wielkim ołtarzem pod lampą a na nim napis: >>A. R. D. Casimirus Pachowicz Decanus Lwowecensis Parochus Brodensis obiit Anno Domini 1705 die 20. Aprilis. Requiescat in pace; trzeci bez napisu; czwarty ks. Jakóba Szotkiewicza, zmarłego dnia 12. Lutego 1726 roku, ma on nagrobek na prawym rogu wielkiego ołtarza z następującym napisem: „Hic quiescit A. R. Jacobus Szotkiewicz Vicarius Brodensis, obiit 17. Februarii A. D. 1706. Requiescat in pace.” - Na przeciwko wielkiego ołtarza zawieszonem jest popiersie z napisem: „D. O. M. Quem saeculum capere non poterat, haec quantula capit urna Gnsum Dnum Petrum de Kurowko Kurowski qui cum genus Lubiciorum sortitus fuisset nobilissimum, aetatem ultra saeculum protendisset rarissimum, virtutis sinplicitatis praecipuae ac rectitudinis coluisset solidissimus, tandem liberis optime dispositis ex more Christianorum sacramentis praemonnitus in orthodoxa catholica fide quam ab infantia profitebatur constnatissimus meritis et senio gravis, virtuti immortuus docuit immortalitatem vitam meritus posse non mori, vivit tanen etiam nunc in ecclesia Brodensi Benefactor superstes, in cujus (fabricam) cum ultra florenos mille expendisset immortalitatis suae famae extitit fabricator. Julius eum terris erripuit, coelo intulit, die 7. Julii Anno Christi 1673. Aetatis 104. Viator hoc lege et luge.<< Pewnie to będzie jedyny pomnik w całej dawnej Polsce, poświęcony pamiątce stoczteroletniego starca. - Obok tego popiersia wisitablica z napisem: „D. O. M. Constantia de Rozdrażew vitae et fortunae socia Magnifici ac Generosi Mathiae Białęski de Białężyce Rosis et virtutibus quidquid in pulchro flore adultus videris, omne id regnavit in viva, justum ut deploretur in Mortua. Nihil in ea immaturum cogita, praeter obitum et estatem. In ipse mortis apparatu, tantam operam dedit, quantam ab aliorum senio vix speranus. Lugeri meruit, eum qua perennia tot tumulantur decora. Heu mortis feritas atrox sustulit eam e cinerum domo. Anno Dni 1680 die 9. Februar. Anno aetatis 26. Cujus animae lector die et axopia requiem.<< - Wchodząc do kościoła po lewej stronie wisi tablica z napisem: „D. O. M. Sta viator et inconstantiam vide fortunae Ex Illus. et Mmgci Constanti Marszewski Castellani Prement. Constat jactura. Ores mira dum Castellaniam subsellium mutatum in urnam et quem magnum Constantinum reputavimus, nunc tam parvo inclusus ergastulo, tanen magnus. Mgnitudinem ejus vis scire? Metire ex longa in pauperes manu, floruit in vita Roseo bonae famae Lechicum implens orbem, quia ex Mgfico Adalberto Marszewski progenitus quinque ex Mgfica Marianna Naramowska procreavit filias ast has post se reliquit vivas, decidit in messe veluti flos Adalberti die 17. Augusti 1716 ergo tibi floride lector ne fide ac casu Illust. Constantini vide, diu vixit quia aetatis suae annos 83 immo cito mortuus dum vita ipsius vixit patria, mortuus facet in pauperibus Francisci aedibusI) et ab inope ejus prole coelestes expetit divitias et a te pie lector. - Na balce przez kościół naprzeciwko wielkiego ołtarza zaciągnionej jest napis : „Petrus Kurowski supremus hujus fabricae Benefactor quia plusquam mille florenos donavit. Hic sepultus Anno Domini 1673. Requiescat in pace.”
W kaplicy znajduje się pomnik z nowszych czasów, poświęcony pamiątce Łukasza Szczanieckiego sędziego pokoju powiatu poznańskiego, zmarłego d. 28 Lipca 1810 r.”6)
Powyższy zapis opatrując przypisem:
I) Z wyrazów tych pokazuje się, że tablica ta miała tu bydź przeniesioną z jakiegoś kościoła klasztornego reguły ś. Franciszka.”6) [pisownia oryginalna]
Konstrukcja: zdwojona konstrukcja ścian pierwotna, quasi-przysłupowa; zrąb okolony szkieletem5).


Opis:


Obecny kościół, zbudowany w stylu barokowym na planie krzyża łacińskiego, z drewna świerkowego3), jest jednonawowy, o zdwojonej konstrukcji ścian pierwotnej (quasi-przysłupowa; zrąb okolony szkieletem), orientowany. Szkielet od początku bez wypełnienia, oszalowany. Część prezbiterialna zamknięta trójbocznie. Ramiona boczne to kaplice, zamknięte prostokątnie, zwieńczone trójkątnymi szczytami, tworzące rodzaj transeptu, o kalenicach niższych od nawy głównej. Prezbiterium szerokością równe nawie, z boczną murowaną, oszalowaną deskami zakrystią. Kruchta z boku nawy. Dach główny jednokalenicowy. Dach nad krychtą południową dwuspadowa a nad zakrystią pulpitowy, stromy, o połaci wyprowadzonej bezpośrednio pod gzymsem koronującym ściany prezbiterium. Wieża od frontu, konstrukcji słupowej z kruchtą w przyziemiu. Wszystkie dachy kryte gontem. Wieża o dwóch uskokowych kondygnacjach, szerszej dolnej równej wysokością korpusowi i węższej górnej o wysokości nieco poniżej kalenicy. Kondygnacja dolna kryta dwoma dachami pulpitowymi (po bokach kondygnacji górnej). Kondygnacja górna zwieńczona dachem cebulastym z przezroczą, wieloboczną latarnią z blaszanym barokowym hełmem cebulastym ze sterczyną, gałką i krzyżem. Całość na ceglanej niskiej podmurówce.


Wnętrze i wyposażenie:


Wewnątrz strop płaski, wspólny, na jednej wysokości, pułap dolny dla nawy, prezbiterium i kaplic. Pod stropem korpusu i w otwarciu kaplic podciągi oparte na ostatkach bierwion korpusu i kaplic. Spodnia płaszczyzna podciągów wycinana faliście, płaszczyzny boczne obficie dekorowane ornamentem perełkowym. Belka tęczowa bezpośrednio pod ostatkami wschodniego podciągu oparta na konsolach również bogato dekorowana snycerką. Belka tęczowa z rzeźbami Grupy Pasyjnej (Chrystus Ukrzyżowany, Matka Boska i św. Maria Magdalena) z ok. poł. XVII w., z inskrypcją fundacyjną na bocznej płaszczyźnie: PETRUS KUROWSKI SUPREMUS HUIUS FABRICÆ BENEFACTOR QUIA PLUSQUAM MILLE FLORENOS ET DONAVIT HIC SEPULTUS ANNO DNI 1673 REQUIESCIT [Q]5). Snycerskie zdobienia w postaci motywów ornamentalnych, głównie perełkowe, występują na wielu elementach: podciągach, gzymsach koronujących, obokniach, portalach drzwiowych. Portal zachodni o esowato ukształtowanych krawędziach z datą na nadprożu: ANNO DOMINI M:DC:LXXIII:5). Portal południowy o odrzwiach pokrytych ornamentem z napisem na nadprożu: JOANNES STANISLAUS JABŁONSKY / PAROCHUS BRODENSIS OPE / BENEFACTORUM ÆDIFICAVIT5). Chór muzyczny wsparty na dwóch dekoracyjnie wyciętych słupach z wybrzuszonym parapetem w części środkowej i z prospektem organowym z lat 30 XX w., wykonanym przez Bacha3). W niektórych miejscach zachowana delikatna polichromia młodopolska. Pozostała pochodzi z lat 20 XX w., autorstwa Gosieniewskiego. Wyposażenie w stylu rokokowym: ołtarz główny i sześć ołtarzy bocznych wykonanych przez snycerza z Leszna Jana Beckera z p. XVIII w. W ołtarzu głównym obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz obraz św. Marii Magdaleny2). Ambona, konfesjonały i Droga Krzyżowa z lat 20 XX w., autorstwa Wiktora Gosieniewskiego3). Kamienna kropielnica wg tradycji z XI3) w. Dwie ławy kolatorskie z herbami von Pflugów von Sarrazin. Krucyfiks z XVII w. Portrety trumienne i blachy herbowe. W oknach 12 witraży z wizerunkami apostołów z lat 30 XX w. z napisami z 1939 r. proszącymi o wolność z pod okupacji hitlerowskiej. Na wyposażeniu dwa dzwony z XVI3) w. i 17303) r.


Otoczenie:


Drewniana dzwonnica o ścianach pochyłych ku górze z k. XVII3) w. lub z 2 poł. XVIII1) w. zbudowana na planie kwadratu, zwieńczona iglicowym, czworobocznym hełmem gontowym. Przed wejściem głównym pomnik przyrody – lipa szerokolistna o obwodzie 670cm3) oraz wiele innych drzew liściastych (głównie lipy i kasztanowce). W bezpośrednim sąsiedztwie plebania z 1910 r. Wokół terenu kościelnego ogrodzenie częściowo w postaci muru z cegły a częściowo z murowanych, tynkowanych słupków i pól wypełnionych sztachetowym płotem drewnianym na niskiej, tynkowanej podmurówce. Brama i furtka kute stalowe na takich samych słupach zwieńczonych betonową czapą z krzyżem.


Obiekt zabytkowy: Decyzja nr 2467/A z dnia 12.12.1932 r.


Mapy: Atlas Copernicus 1:200.000 – 112.A2; Atlas Kompas 1:200.000 – 66.C4; Atlas ExpressMap 1:200.000 – 65.A4; Atlas Cartomedia 1:75.000 – 51.La28.


Mapy archiwalne:
P39 S22 C (alt. 3922 C) LWÓWEK (1:25.000 WIG - Mapa Szczegółowa Polski /1929 – 1939/)
3563 (alt. 1925) Neustadt (b. Pinne) (1:25.000 Topographische Karte (Messtischblatt) cz. wschodnia (Ostdeutschland) /1870 – 1945/)
39-22-C (1:25.000 Bodenschäzungskarte - w cięciu WIG25 /1940 – 1944/)
3563 (alt. 1925) Neustadt (b. Pinne) (1:25.000 AMS M841 Germany [east], M851 Poland, M852 East Prussia)
2522 IV Nowy Tomyśl / Lwówek (1:50.000 AMS M751, M753 Poland, M752 East Prussia)


Dawne oraz obcojęzyczne nazwy miejscowości na archiwalnych mapach: Pflug.


Literatura:
1) Wielkopolskie Kościoły Drewniane; Ryszard Brykowski; Księgarnia Św. Wojciecha; Poznań 2001; str. 133.
2) Drewniane Kościoły w Wielkopolsce; Piotr Maluśkiewicz; Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury; Poznań 2004; str. 31-32.
5) Kościoły Drewniane o Zdwojonej Konstrukcji Ścian w Wielkopolsce; Aleksander Jankowski; Wydawnictwo Uniwersytetu im. Kazimierza Wielkiego; Bydgoszcz 2009; str. 165-170.
6) Krótki Opis Historyczny Kościołów Parochialnych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych w dawnej Dyecezyi Poznańskiej; Józef Łukaszewicz; tom II; Poznań 1859; str. 426-29.
7) Słownik Krajoznawczy Wielkopolski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Poznań 1992, Komitet redakcyjny: Paweł Anders, Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz. Rozszerzone wydanie: Wielkopolska – Słownik Krajoznawczy, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań – 2002.


Zdjęcia wykonano dnia 21 października 2007 r.


Wykorzystano fragment mapy archiwalnej o godle: 3563 (alt. 1925) Neustadt (b. Pinne) (1:25.000 Topographische Karte (Messtischblatt) cz. wschodnia (Ostdeutschland) /1870 – 1945/) z roku 1940 za zgodą serwisu internetowego MAPSTER.